İçindekiler
Modern çağın getirdiği o amansız yarışın içinde, sabahın kör saatlerinden gecenin geç vakitlerine kadar bir şeylerin peşinden koşuyoruz. Daha iyi bir pozisyon, daha yüksek bir maaş, daha geniş bir ev veya daha prestijli bir unvan… Kariyer basamaklarını tırmanırken, bazen en temel soruyu sormayı unutuyoruz: Biz aslında ne için yaşıyoruz? Lev Tolstoy, bundan yüzyılı aşkın bir süre önce kaleme aldığı o incecik ama ağırlığı tonlarca olan eserinde, işte tam da bu sorunun cevabını arıyor. Ve bulduğu cevap, bugün plaza koridorlarında kaybolmuş bizler için sarsıcı bir hatırlatma niteliği taşıyor.
Tolstoy’un “İnsan Ne ile Yaşar?” adlı eseri, sadece edebi bir klasik değil, aynı zamanda insan ruhunun derinliklerine inen bir manifesto gibidir. Bu kitap, yoksul bir ayakkabıcı olan Simon ve Tanrı tarafından cezalandırılarak yeryüzüne insan suretinde gönderilen melek Mihail’in hikayesi üzerinden, varoluşumuzun üç temel gerçeğini sorgular. Bir yandan günlük geçim derdiyle boğuşan, bir yandan da vicdanının sesiyle hareket etmeye çalışan sıradan insanların hikayesidir bu. Ancak satır aralarında, hırsın, açgözlülüğün ve plan yapmanın ne kadar anlamsız olduğunu; asıl gücün nerede saklı olduğunu fısıldar.
Kariyeryol okurları olarak, gelişimin sadece teknik becerilerle sınırlı olmadığını biliyoruz. Gerçek bir profesyonel, aynı zamanda duygusal zekası yüksek, empati kurabilen ve “insan” kalabilen kişidir. Bu kitap analizi size sadece bir olay örgüsü sunmayacak; aynı zamanda kariyerinize, ilişkilerinize ve hayata bakış açınızı yeniden şekillendirecek bir ayna tutacak.
Gelin, Rus kışının dondurucu soğuğunda başlayan ama kalpleri ısıtan bu hikayenin rehberliğinde, insanın özündeki o cevheri birlikte keşfedelim.
Tolstoy’un Sade Ama Sarsıcı Anlatımı
Tolstoy, dünya edebiyatının en büyük kalemlerinden biri olarak kabul edilir, ancak bu eserinde onu devasa romanlarının (Savaş ve Barış, Anna Karenina) karmaşık yapısından sıyrılmış, adeta bir masal anlatıcısı kimliğinde görürüz. Yazarın olgunluk döneminde, manevi arayışlarının zirveye çıktığı bir zamanda kaleme aldığı İnsan Ne İle Yaşar adındaki bu hikayeler, karmaşık felsefi soruları, bir köylünün anlayabileceği sadelikte ama bir akademisyeni düşündürecek derinlikte sunar.
Bu eserdeki anlatım tarzı, aslında iş dünyasında ve modern iletişimde sıkça aradığımız “az ama öz” (less is more) ilkesinin edebiyattaki karşılığıdır. Tolstoy, hikayeyi dallandırıp budaklandırmadan, ana mesajı vermeye odaklanır. Karakterler, siyah ve beyaz kadar net çizgilerle ayrılmış gibi görünse de, her birinin içindeki gri alanlar, insanın iç çatışmalarını mükemmel bir şekilde yansıtır. Yoksulluk, çaresizlik, öfke ve merhamet gibi evrensel duygular, o kadar saf bir dille anlatılır ki, okuyucu kendini 19. yüzyıl Rusya’sında, o soğuk kulübede, deri parçaları ve dikiş iğneleri arasında bulur.
Kitabın temel amacı, dini bir propaganda yapmak değil, evrensel ahlak yasalarını hatırlatmaktır. Hangi inanca, hangi kültüre veya hangi statüye sahip olursanız olun, Tolstoy’un ortaya koyduğu “sevgi” ve “merhamet” temaları, insan olmanın ortak paydasıdır. Bu sade anlatım, kitabın yüzyıllardır eskimeyen, her nesilde yeniden okunan ve her okunuşta farklı bir tat veren bir başucu eseri olmasını sağlamıştır. Tolstoy bize, büyük hakikatlerin karmaşık teorilerde değil, basit bir iyilikte saklı olduğunu gösterir.
İnsan Ne ile Yaşar? | Başlangıç Misafiri
Hikaye, fakir bir ayakkabıcı olan Simon’un (bazı çevirilerde Semyon), ailesi için kışlık bir kürk manto almak üzere koyun derisi biriktirme çabasıyla başlar. Ancak elindeki para yetersizdir ve köylülerden alacaklarını tahsil etmek için yola çıkar. Alacaklarını toplayamaz, üstüne elindeki azıcık parayı da harcar ve eve eli boş, morali bozuk bir şekilde dönerken, yol kenarındaki bir şapelin önünde çıplak, donmak üzere olan bir adam görür. Bu adam, cezalandırılmış melek Mihail’dir, ancak Simon bunu bilmez. İlk başta “Bana ne, başıma bela almayayım” diyerek geçip gitmek istese de, vicdanı onu geri döndürür.
Kendi üzerindeki kaftanı çıkarıp bu yabancıya giydiren Simon, onu evine götürür. İşte bu an, hikayenin kırılma noktasıdır. Karısı Matryona, kocasının eve sarhoş ve yanında çıplak bir adamla geldiğini görünce öfkelenir. Evde yiyecek ekmek bile zor bulunurken, bir boğazın daha eklenmesi onu çileden çıkarır. Ancak Mihail’in o sessiz ve masum duruşu, Simon’un merhameti ve Matryona’nın kalbindeki yumuşama, olayların seyrini değiştirir. Bu bölümde Tolstoy, insanın içindeki bencillik ile merhamet arasındaki savaşı, o kadar gerçekçi anlatır ki, okuyucu kendi vicdanıyla baş başa kalır.
Birinci Hakikat: İnsanda Ne Var?
Melek Mihail’in yeryüzüne gönderilme sebebi, Tanrı’nın ona yönelttiği üç sorunun cevabını bulmaktır. İlk soru şudur: “İnsanda ne var?” Mihail, Simon’un onu soğuktan kurtarıp evine getirmesi ve özellikle Matryona’nın başlangıçtaki öfkesine rağmen son ekmeğini onunla paylaşmasıyla bu sorunun cevabını bulur. İnsanda “Sevgi” vardır. Tanrı’nın bir parçası olan bu sevgi, en zor koşullarda bile, en öfkeli kalplerde bile filizlenebilir. Matryona’nın gözlerindeki öfke yerini şefkate bıraktığında, Mihail ilk kez gülümser.
Bu bölüm, İnsan Ne ile Yaşar kitabında kariyer hayatımızda sıkça unuttuğumuz “empati” kavramının en saf halidir. Çoğu zaman iş arkadaşlarımızı veya rakiplerimizi birer “engel” veya “kaynak” olarak görürüz. Oysa Tolstoy bize, her insanın içinde, doğru şartlar sağlandığında (veya bazen sadece bir tatlı sözle) ortaya çıkmayı bekleyen bir sevgi cevheri olduğunu hatırlatır. İnsanda olan şey, ne zeka, ne güç, ne de yetenektir; insanı insan yapan şey, başkasının acısını hissedebilme ve paylaşabilme yetisidir. Sevgi, sadece romantik bir duygu değil, bir hayatta kalma ve yaşatma mekanizmasıdır.
İkinci Hakikat: İnsana Ne Verilmemiştir?
Mihail, Simon’un yanında çırak olarak çalışmaya başlar ve kısa sürede usta bir ayakkabıcı olur. Bir gün, zengin ve kibirli bir adam dükkana gelir. O kadar mağrurdur ki, Simon’a “Bana öyle bir çizme yap ki, bir yıl boyunca aşınmasın, şekli bozulmasın” der. Eğer çizme bozulursa Simon’u hapse attırmakla tehdit eder. Ancak Mihail, adamın arkasında ölüm meleğini görür. Adamın o gün öleceğini bilmektedir. Mihail, çizme yerine ölülerin giydiği türden yumuşak terlikler diker. Simon dehşete düşer, ancak kısa süre sonra haber gelir: Adam evine varamadan ölmüştür ve karısı cenaze için terlik istemektedir.
İkinci soru şudur: “İnsana ne verilmemiştir?” Cevap: “İnsana, kendi ihtiyaçlarının ne olduğunu bilme yetisi verilmemiştir.” İnsan, yıllarca yaşayacakmış gibi planlar yapar, hırslanır, stoklar, garanti ister. Oysa bir dakika sonra nefes alıp alamayacağının garantisi yoktur. Bu bölüm, modern iş dünyasındaki “kontrol manyaklığına” atılmış en büyük tokatlardan biridir. 5 yıllık stratejik planlar, kariyer hedefleri, emeklilik hayalleri… Elbette plan yapmak gerekir, ama hayatın, bizim planlarımızdan çok daha büyük bir senaryosu olduğunu unutmamak gerekir. İnsana verilmeyen şey, “yarın” bilgisidir.
Üçüncü Hakikat: İnsan Ne ile Yaşar?
Yıllar geçer, bir kadın yanındaki ikiz kızlarla dükkana gelir. Kızlardan biri sakattır. Kadın, bu yetim kızları nasıl büyüttüğünü anlatır. Öz anneleri ölürken bebeğinin üzerine düşüp bacağını sakatlamıştır. Bu kadın, kendi çocuğu olmamasına rağmen onları emzirmiş, büyütmüştür. Mihail, bu manzarayı görünce üçüncü ve son sorunun cevabını bulur: “İnsan ne ile yaşar?” İnsanlar kendileri için kaygı duyarak, kendilerini koruyarak yaşadıklarını sanırlar. Oysa insanı yaşatan asıl şey, “Sevgi“dir.
Tanrı, insanların birbirine ihtiyaç duymasını istemiştir. Tek başına, sadece kendi çıkarını düşünerek hayatta kalmak mümkün değildir. İnsan, başkasının merhametiyle doğar (anne şefkati), başkalarının ürettiğiyle beslenir ve başkalarının sevgisiyle ruhunu doyurur. Mihail, “Ben öğrendim ki, insanları yaşatan şey kendileri için yaptıkları planlar değil, içlerindeki sevgidir” diyerek göğe yükselir.
Bu, kariyerimizde de geçerlidir. Bizi yükselten şey, sadece bireysel başarımız değil, kurduğumuz bağlar, yetiştirdiğimiz insanlar ve dokunduğumuz hayatlardır. Rekabet değil, iş birliği ve dayanışma insanı yaşatır.
Tolstoy’un Mesajının Kariyer Yolculuğumuza Yansıması
Tolstoy’un 19. yüzyılda yazdığı bu hikaye, 21. yüzyılın plaza insanı için ne ifade ediyor? Aslında çok şey. Bugünün iş dünyası, “kişisel markalaşma”, “bireysel başarı” ve “kazanma hırsı” üzerine kurulu. Ancak “İnsan Ne ile Yaşar?”, bize bu denklemin eksik olduğunu gösteriyor. Sadece kendi çıkarı için çalışan, ekibini ezen, müşterisini kandıran veya sadece “rakam” odaklı yaşayan bir profesyonel, kısa vadede kazanabilir ama uzun vadede –Mihail’in gördüğü gibi– ruhsal bir ölüme mahkumdur. Gerçek kariyer başarısı, sadece unvanla değil, ardımızda bıraktığımız etkiyle ölçülür.
Kitap, “belirsizlikle başa çıkma” konusunda da (VUCA dünyası dediğimiz bugünlerde) muazzam bir ders verir. Zengin adamın bir yıl sonrasını planlarken o akşam öleceğini bilmemesi, bize esnekliğin ve “anın kıymetini bilmenin” önemini anlatır. Kariyer planlarımızı yaparken bu kadar katı olmamalıyız. Belki de o çok istediğimiz terfi bizim için iyi değildir veya hiç beklemediğimiz bir kriz (işten çıkarma vb.) kapıdadır. Önemli olan, geleceği kontrol etmeye çalışmak değil, bugün, şu an yaptığımız işi dürüstçe, sevgiyle ve ahlaklı bir şekilde yapmaktır.
Son olarak, Simon’un yoksulluğuna rağmen ekmeğini paylaşması, “liderlik” dersidir. Gerçek lider, her şeye sahip olan değil, elindekini paylaşandır. Bilgisini paylaşan, tecrübesini aktaran, astlarını koruyan yönetici, Simon’un erdemini taşır. İnsanlar, ne kadar zeki olduğunuzu unutabilirler, ne kadar kâr ettirdiğinizi unutabilirler; ama onlara nasıl hissettirdiğinizi asla unutmazlar. İnsan, “network” ile değil, kurduğu gönül bağları ile yaşar ve yükselir.
Zenginlik ve Mutluluk Paradoksu Üzerine “İlyas”
Tolstoy’un aynı derlemede yer alan ve kariyer hırsına en büyük cevabı veren bir diğer çarpıcı öyküsü ise “İlyas“tır. Başkurtlu zengin bir adam olan İlyas, otuz beş yıl boyunca durmadan çalışıp didinerek büyük bir servet edinir; binlerce hayvanı, tarlaları ve büyük bir itibarı vardır ancak ruhu sürekli huzursuzdur. Misafir ağırlamaktan, malını mülkünü koruma derdinden eşiyle iki kelam etmeye, hatta dua etmeye bile vakit bulamaz.
Zamanla talih tersine döner; salgın hastalıklar, kötü hasat ve hayırsız evlatlar yüzünden İlyas her şeyini kaybeder. O koca zengin adam ve karısı, yaşlılıklarında komşularının yanında karın tokluğuna hizmetçi olarak çalışmak zorunda kalırlar.
Herkes onların bu dramatik düşüşüne acıyarak bakarken, bir gün ev sahibi merakla İlyas’a sorar: “Eski zengin günlerini arıyor, şimdi üzülüyor musun?” İlyas’ın verdiği cevap, bugünün modern kariyer insanı için bir uyanış çağrısı niteliğindedir: “Eskiden zengindik ama mutluluğu bulmaya vaktimiz yoktu; sürekli endişeliydik. Şimdi ise hiçbir mülkümüz yok ama ruhumuz huzurlu, karımla konuşabiliyor ve dua edebiliyoruz. Gerçek mutluluğu asıl şimdi bulduk.”
İnsan Ne ile Yaşar kitabındaki bu hikaye, kariyer basamaklarını tırmanırken neleri feda ettiğimizi en acı şekilde yüzümüze çarpar; gerçek zenginlik banka hesabındaki sıfırlarda değil, zamanın kontrolünün sizde olmasında ve iç huzurundadır.
Hırsın Sonu ve Pahom’un Hazin Yarışı
Tolstoy’un insan doğasındaki doyumsuzluğu en sarsıcı şekilde anlattığı bir diğer karakteri ise “İnsana Ne Kadar Toprak Lazım?” öyküsündeki Pahom’dur. Pahom, Başkurt reisinden reddedilemeyecek bir teklif alır: “Güneş batana kadar yürüyerek çevrelediğin tüm topraklar senin olacak; tek şart, güneş batmadan başladığın noktaya geri dönmen.” Pahom, sabahın ilk ışıklarıyla yürümeye başlar. Başlangıçta makul bir arazi planlasa da, gözüne kestirdiği her verimli tepe, her sulak alan için “bunu da katayım, şurası da benim olsun” diyerek rotasını sürekli genişletir.
Hırsı mantığını yener ve geri dönüş yolunu hesaplayamayacak kadar uzaklaşır. Güneş batarken dehşet içinde, kalbi patlayacak gibi başlangıç noktasına koşmaya başlar; ancak hedefe ulaştığı o son adımda, yorgunluktan oracıkta yığılıp can verir.
Pahom’un hikayesi, modern iş dünyasındaki “tükenmişlik sendromunun” (burnout) yüz yıl öncesinden yazılmış reçetesidir. Kariyer basamaklarında hep “biraz daha” unvan, “biraz daha” kazanç peşinde koşarken, aslında neleri feda ettiğimizi (sağlık, zaman, aile) görmezden geliriz. Hikayenin sonunda hizmetkarı, ölü Pahom’u gömmek için sadece boyu kadar, yani yaklaşık iki metrelik bir çukur kazar.
Tolstoy, o unutulmaz finaliyle kariyer hırsımızın sınırını çizer: Bir insanın ömür boyu didinip aslında ihtiyaç duyduğu toprak, gözü doymadan peşinde koştuğu o uçsuz bucaksız araziler değil, sonunda içine gireceği o iki metrelik yerdir.
Sonuç: İnsan Ne İle Yaşar Neden Okunmalı?
Lev Tolstoy’un “İnsan Ne ile Yaşar?” eseri, bir solukta okunabilecek kadar kısa, ancak bir ömür boyu üzerine düşünülecek kadar derin bir kitaptır. Bu eserde Mihail, İlyas ve Pahom hikayelerine benzer başka kısa hikayeler de vardır. Kitap, bize, insan olmanın sadece biyolojik bir varoluş olmadığını; vicdan, merhamet ve sevgiyle donatılmış bir ruh hali olduğunu hatırlatır. Kariyer yolculuğumuzda, faturaların, maillerin ve toplantıların gürültüsü arasında sıkışıp kaldığımızda, bu kitap bize “durup nefes almamız” gerektiğini fısıldar.
Unutmayın, en iyi “kariyer planı”, iyi bir insan olmaktan geçer. Çünkü işler değişir, şirketler batar, unvanlar silinir; geriye sadece karakteriniz ve insanlara kattığınız değer kalır. Zengin adamın çizmeleri değil, Simon’un yamalı kaftanıdır insanı ısıtan.
Eğer hala okumadıysanız, bu hafta sonu kendinize bir iyilik yapın ve bu kitabı okuyun. Sadece kariyerinize değil, ruhunuza yapacağınız en büyük yatırım bu olabilir. Çünkü insan, ne maaşla, ne terfiyle, ne de alkışla yaşar; insan, sevgiyle yaşar.