İçindekiler
2008 yılı… Belki üniversitedeydiniz, belki de kariyerinizin ilk basamaklarındaydınız. “Lehman Brothers” veya “Subprime” gibi kelimeler, okyanusun ötesinden gelen, bize pek de dokunmayacak teknik terimler gibi geliyordu. Ta ki o devasa finans krizi ve depremin artçı şokları, tüm dünyayı sarsıp, milyonlarca insanın kariyerini, hayalini ve “güvenli” sandığı geleceğini yerle bir edene kadar. kariyeryol.com olarak biz, sadece kariyer inşa etmeye değil, aynı zamanda o kariyeri sarsıntılara karşı “dayanıklı” hale getirmeye odaklanırız.
Bu detaylı inceleme, bir tarih dersi değildir. Bu, modern dünyanın en büyük çöküşünden almamız gereken, asla unutulmaması gereken bir “strateji” dersidir. O gün ne oldu, neden oldu ve en önemlisi, bizim bu devasa çöküşten kendi kariyerimiz için çıkarmamız gereken dersler neler?
Finans Krizinin Kalbindeki Varlıklar (Subprime)
2008 finans krizini anlamak için, her şeyin başladığı o “parlak” fikri anlamak gerekir: Düşük gelirli, kredi notu çok kötü (hatta “NINJA” – No Income, No Job, No Asset / Gelir Yok, İş Yok, Varlık Yok) kişilere konut kredisi vermek. Bu kredilere subprime mortgage deniyordu. Bankacılar, “ev fiyatları nasılsa sürekli artacak” varsayımıyla, geri ödenmesi imkansız olan bu kredileri kârlı bir “ürün” olarak pazarladılar.
İkinci adım, bu “zehirli” borçları gizlemekti. Bankalar, bu binlerce riskli krediyi topladı, onları karmaşık finansal paketler (CDO – Teminatlandırılmış Borç Yükümlülüğü) haline getirdi. Binlerce çürük yumurtayı alıp, onları süslü bir sepete koydular ve bu sepete “birinci kalite” etiketi yapıştırdılar.
İşin en tehlikeli kısmı da buydu: Kredi Derecelendirme Kuruluşları (Moody’s, S&P, Fitch). Bu “güvenilir” otoriteler, normalde “çöp” değeri taşıması gereken bu zehirli paketlere, en yüksek güvenlik notu olan “AAA” (yani “batması imkansız”) notunu verdiler. Bu, sigara paketinin üzerine “Sağlığa Yararlıdır” yazmak gibi bir şeydi.
Ve Balon Patlayınca…
Dünyanın dört bir yanındaki yatırım fonları, emeklilik fonları ve diğer bankalar, bu “AAA” kredi notuna güvendiler. Ne aldıklarını bilmeden, “çok güvenli” ve “iyi getirili” sandıkları bu saatli bombaları satın aldılar. Küresel finans sistemi, aslında dev bir barut fıçısının üzerinde oturuyordu.
Ve beklenen oldu: Ev fiyatlarındaki o yapay şişkinlik durdu ve düşmeye başladı. Kredilerini ödeyemeyen insanlar evlerini kaybetmeye başladı (hacizler). O “AAA” etiketli süslü sepetlerin içindeki yumurtaların tamamının çürük olduğu anlaşıldı. Saatli bomba patlamıştı.
Lehman Brothers Neden Battı? (Domino Etkisi)
Krizin sembol anı, 15 Eylül 2008 Pazartesi günüdür. 158 yıllık dev yatırım bankası Lehman Brothers, iflas başvurusunda bulundu. Bu, bir şirketin batışından çok daha fazlasıydı; bu, “Too Big to Fail” (Batmak İçin Çok Büyük) efsanesinin yıkıldığı andı.
Peki, hükümet neden daha önce Bear Stearns’i kurtarmışken Lehman’ı kurtarmadı? “Moral Hazard” (Ahlaki Risk) denen bir kavram devreye girdi. Hükümet, “Ne kadar risk alırsan al, nasılsa batarsan seni kurtarırız” mesajını artık vermek istemedi. Lehman’ı bir “örnek” olarak kurban etmeye karar verdiler. Ancak bu, yangını söndürmek için üzerine benzin dökmek oldu.
Lehman’ın batışı, finansal sistemin kalbine bir bıçak sapladı: Güven. O ana kadar, bankalar birbirine “gecelik” borçlar vererek sistemin dönmesini sağlıyordu. Lehman battığında, şu korkunç soru ortaya çıktı: “Karşımdaki bankanın elinde de o zehirli varlıklardan ne kadar var? Ya o da batarsa?”
Kimse kimseye güvenmedi. Ve kimse kimseye borç vermedi. Küresel kredi piyasaları, yani ekonominin “kan dolaşımı” bir anda, kelimenin tam anlamıyla “dondu”. Para akışı durdu.
Finans Krizinin Wall Street’ten Sokağınıza Gelişi
Bu donma, sadece bankaları etkilemedi. Dünyanın en büyük sigorta devi AIG, o zehirli varlıkları “sigortaladığı” için iflasın eşiğine geldi ve devlet tarafından kurtarılmak zorunda kaldı. Sistemdeki bir domino taşı (Lehman), diğer tüm taşları (AIG, Washington Mutual, Wachovia…) devirmeye başlamıştı.
Peki, tüm bu olanlar New York’taki plazalarda yaşanırken, bizim sokağımızı, bizim kariyerimizi nasıl etkiledi? İşte modern dünyanın acı gerçeği burada yatar: Kredi donduğunda, ekonomi durur.
Olay şuydu: Dünyanın en büyük şirketleri bile (General Electric gibi devler), günlük operasyonlarını (çalışan maaşlarını ödemek, hammadde almak gibi) bankalardan aldıkları kısa vadeli kredilerle döndürürler. Kredi piyasaları donduğunda, bu dev şirketler bile aniden “nakitsiz” kaldılar.
Nakit bulamayan şirketler ne yapar? İlk olarak, tüm “gereksiz” harcamaları durdurur: Yeni projeler iptal edilir, eğitim bütçeleri kesilir ve en önemlisi, işe alımlar dondurulur. İkinci adım ise maliyetleri kısmaktır, yani kitlesel işten çıkarmalar.
Finans Krizi Resesyona Dönüşüyor!
İşte krizin “Wall Street”ten “ana caddeye” (Main Street) inişi böyle oldu. Milyonlarca insan, bankacı olmamalarına rağmen, bankacıların yarattığı bu kriz yüzünden işlerini kaybetti. Talep düştü, insanlar harcamayı kesti, fabrikalar üretimi durdurdu ve dünya topyekûn bir resesyona girdi.
Bu, bir finans krizi olmanın ötesinde, küresel bir güven ve istihdam krizine dönüştü. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler bile, küçülen Avrupa pazarına ihracat yapamadığı ve küresel yatırımcılar paralarını “güvenli” limanlara (ABD Doları) kaçırdığı için dolaylı ama sert bir darbe aldı.
2008 Finans Krizinden Çıkarılan Dersler: Kariyer!
kariyeryol.com‘un felsefesi, krizlerden ders çıkarmak ve strateji geliştirmektir. 2008’in bize öğrettiği, kariyerimize uygulamamız gereken acımasız dersler şunlardır:
- 1. “Batmak İçin Çok Büyük” Diye Bir Şey Yoktur: 158 yıllık Lehman battı. Sizin çalıştığınız 40 yıllık köklü şirket de batabilir. Sektörünüz (örneğin otomotiv, bankacılık) kökten değişime uğrayabilir. Kariyerinizi, “burası güvenli” varsayımı üzerine kurmayın. Hiçbir yer %100 güvenli değildir. Bu, sistemik risk gerçeğidir.
- 2. Acil Durum Fonu Bir Lüks Değil, Oksijen Maskesidir: 2008’de işini kaybeden ama kenarda 6 aylık giderini karşılayacak birikimi (Acil Durum Fonu) olanlar, panikle ilk buldukları işe girmek zorunda kalmadı. Diğerleri ise hayatta kalmak için kariyerlerinde büyük geri adımlar attı. Finansal dayanıklılık, kariyer dayanıklılığının temelidir.
- 3. Becerilerinizi Çeşitlendirin (Kişisel “CDO”nuz): 2008, sadece tek bir işe, tek bir beceriye bağlı kalmanın ne kadar tehlikeli olduğunu gösterdi. Eğer tüm kariyeriniz, değeri düşen tek bir beceri (örneğin, modası geçmiş bir yazılım dili) üzerine kuruluysa, siz de “riskli bir varlıksınız”. Upskilling (beceri geliştirme) ve Reskilling (yeniden beceri kazanma) bir tercih değil, hayatta kalma kuralıdır.
Sonuç: 2008 Şoku Neden Şiddetliydi?
- 4. Otoritelere Körü Körüne Güvenmeyin: Otoriteler (Derecelendirme Kuruluşları) “AAA” dediği için batmaz sanılan varlıklar battı. Patronunuz “Şirketimizin geleceği parlak” dese de, siz kendi sektörünüzdeki trendleri, kendi risklerinizi analiz etmek zorundasınız. Kariyerinizin CEO’su sizsiniz; risk yönetimi de sizin işiniz.
- 5. Kaldıraç (Borç) Öldürür: Hem şirketleri hem de bireyleri batıran şey “borç” (kaldıraç) idi. Ödeyebileceğinden fazlasını borçlanan ev sahipleri, taşıyabileceğinden fazlasını borçlanan bankalar… Kendi hayatınızda da borcu bir “araç” olarak görün, asla bir “hedef” veya “yaşam tarzı” değil. Özellikle “kötü borçtan” (tüketim amaçlı borç) kaçının.
2008 Küresel Finans Krizi, sadece bir ekonomik çöküş değil, aynı zamanda modern dünyanın nasıl birbiriyle entegre olduğunu, sistemik risklerin nasıl bir anda her şeyi yıkabileceğini gösteren acı bir ders oldu. Bu, “Gelişmiş” finansal sistemin aslında ne kadar kırılgan olduğunu ve “güven” faktörünün her şeyden önemli olduğunu kanıtladı. kariyeryol.com okuru olarak bizim çıkaracağımız nihai ders şudur: En iyi kariyer stratejisi, “dayanıklılık” üzerine kurulan stratejidir.
Finansal olarak hazırlıklı olun, becerilerinizi sürekli güncel tutun ve en önemlisi, kimsenin sizin kariyerinizi sizden daha fazla düşünmeyeceğini bilin. Kendi riskinizi kendiniz yönetin.